Als je vertaalfouten ziet, kun je ons hierover schrijven op het forum.
Methode van sociometrische metingen
Inhoud
1. Beschrijving van de methode
Sociometrie is een sociaal-psychologische methode voor het onderzoeken van interpersoonlijke relaties in kleine groepen. De methode toont voorkeuren, afwijzingen, wederzijdse relaties, groepscohesie en de positie van ieder groepslid.
De resultaten helpen informele leiders, geïsoleerde leden en subgroepen te herkennen en kunnen worden gebruikt om samenwerking en het psychologische klimaat te verbeteren. De conclusies gelden voor de onderzochte groep, het gekozen criterium en het moment van onderzoek.
2. Theoretische grondslagen
Een sociometrische keuze is de houding van één groepslid tegenover een ander in een concrete situatie. Positieve en negatieve keuzes worden vastgelegd in een sociomatrix en vervolgens weergegeven in sociogrammen en indices. De keuzecriteria moeten duidelijk, relevant voor de groep en ethisch verantwoord zijn.
De methode is bedoeld voor bestaande groepen waarin de leden elkaar kennen. Vertrouwelijkheid is noodzakelijk: individuele antwoorden mogen niet publiekelijk worden gebruikt om deelnemers te beoordelen of te stigmatiseren.
3. Ontstaansgeschiedenis
De methode werd ontwikkeld door Jacob Levy Moreno voor onderzoek naar de structuur van kleine groepen en het oplossen van conflicten. Sociometrische tests, matrices, sociogrammen en indices worden sindsdien veel gebruikt in sociale psychologie, onderwijs en organisatieonderzoek.
4. Uitvoeringsprocedure
4.1 Fase 1
Bepaal het onderzoeksdoel, de grenzen van de groep en welke relaties worden onderzocht. Deelnemers moeten elkaar voldoende kennen en vrijwillig deelnemen.
4.2 Fase 2
Formuleer één of meer sociometrische criteria als concrete vragen. Criteria kunnen formeel of informeel, positief of negatief, en werk- of vrijetijdsgericht zijn. Combineer antwoorden op verschillende criteria niet zonder afzonderlijke analyse.
4.3 Fase 3
Kies een niet-parametrische of parametrische procedure.
4.3.1 Niet-parametrische procedure
Iedere deelnemer kan een onbeperkt aantal groepsleden kiezen of afwijzen. Dit geeft een volledig beeld, maar bij grote groepen kunnen veel toevallige keuzes ontstaan en zijn de resultaten moeilijker te vergelijken.
4.3.2 Parametrische procedure
Het aantal keuzes wordt beperkt door de sociometrische limiet d. Dit stimuleert gerichte keuzes en maakt groepen beter vergelijkbaar. De kans op een toevallige keuze wordt beschreven door:
waarbij P(A) de gewenste kans op een toevallige keuze is, d de limiet en N het aantal groepsleden. Gewoonlijk wordt een lage maar praktisch uitvoerbare limiet gekozen.
4.4 Fase 4
Maak een sociometrische kaart met instructie, criteria en ruimte om gekozen deelnemers in volgorde van voorkeur te vermelden. Gebruik codes of nummers wanneer anonimiteit dit vereist.
4.4.1 Voorbeeld van een sociometrische kaart
| Criterium | 1e keuze | 2e keuze | 3e keuze |
|---|---|---|---|
| Met wie zou u aan een gezamenlijk project willen werken? | |||
| Met wie zou u niet willen werken? |
4.4.2 Beperkingen van sociometrische keuzes
De limiet hangt af van de groepsgrootte. Voor groepen van ongeveer 5–7 leden worden doorgaans 1–2 keuzes gebruikt, voor 8–11 leden 2–3, voor 12–16 leden 3–4 en voor grotere groepen 4–5. De onderzoeker motiveert de uiteindelijke limiet vanuit het doel en de omstandigheden.
4.5 Fase 5
Geef alle deelnemers dezelfde instructie, benadruk vertrouwelijkheid en zelfstandig invullen, licht de betekenis van positieve en negatieve criteria toe en geef voldoende tijd.
4.5.1 Instructievarianten
“Lees iedere vraag aandachtig. Noteer de groepsleden die u kiest in volgorde van voorkeur. Kies uzelf niet. Uw antwoorden worden alleen voor onderzoeksdoeleinden gebruikt en vertrouwelijk verwerkt.”
4.6 Fase 6
Controleer de formulieren, codeer de deelnemers en breng de keuzes over naar de sociomatrix. Ontbrekende antwoorden mogen niet automatisch als negatieve keuze worden beschouwd.
5. Verwerking van resultaten
5.1 Sociometrische matrix
De matrix bevat kiezende deelnemers in de rijen en gekozen deelnemers in de kolommen. Positieve en negatieve keuzes krijgen verschillende tekens; de diagonaal blijft leeg. Rijtotalen tonen de expansiviteit, kolomtotalen de ontvangen keuzes. Wederzijdse keuzes worden afzonderlijk gemarkeerd.
5.2 Sociogram
Een sociogram geeft de matrix grafisch weer. Pijlen tonen de richting van de keuze, dubbele pijlen wederkerigheid. Het diagram maakt leiders, geïsoleerde deelnemers, paren, ketens en subgroepen zichtbaar. Zie ook keuzegrafieken en sociogrammen van wederzijdse keuzes.
5.3 Sociometrische indices
Persoonlijke indices beschrijven de positie en activiteit van een deelnemer: sociometrische status, emotionele expansiviteit en tevredenheidscoëfficiënt. Groepsindices beschrijven gemiddelde expansiviteit, psychologische wederkerigheid, conflict en groepsreferentialiteit. Waarden moeten samen met de matrix en het sociogram worden geïnterpreteerd.
Meer over sociometrische indices
6. Interpretatie van resultaten
De verhouding van ontvangen positieve en negatieve keuzes maakt een voorzichtige indeling mogelijk in populaire, voorkeurs-, geaccepteerde, verwaarloosde en afgewezen deelnemers. Deze categorieën zijn relatief en mogen niet als vaste persoonlijkheidskenmerken worden gezien.
De individuele tevredenheidscoëfficiënt toont welk deel van de positieve voorkeuren van een deelnemer wederzijds is:
Een waarde dicht bij 1 betekent dat de meeste positieve keuzes wederzijds zijn; 0 betekent dat geen positieve keuze werd beantwoord. Houd rekening met groepsgrootte, keuzegrens, criterium en deelnamegraad. Sociometrie stelt geen diagnose en bewijst op zichzelf geen werkelijk conflict.
7. Stimulusmateriaal
7.1 Varianten van sociometrische criteria (vragen)
8. Literatuur
- J. L. Moreno. Who Shall Survive?
- Ya. L. Kolominsky. Psychology of Relationships in Small Groups.
- Praktische handboeken voor sociometrisch onderzoek en sociale psychologie van kleine groepen.
